Logo

Znacznie więcej niż mówca pogrzebowy - praca celebrantki świeckich pożegnań "od kuchni"

Na zdjęciu znajduje się widziana z profilu dłoń trzymająca ceramiczną podstawkę z umieszczonym na niej tealightem. W tle ściana bluszczu. W lewym dolnym rogu logo z napisem "Funeral Celebrant Day".
Fot. M.Kronenberg

Trzeci piątek listopada to Dzień Celebrantów Pogrzebowych. Pomyślałam, że z tej okazji opowiem Wam trochę o celebranckiej „kuchni” czyli o tym, czego zwykle nie widać, gdy się patrzy z zewnątrz. Nie widać zaś wiele – zarówno z tego, co piękne, jak z tego, co wymagające. Zdaję sobie sprawę, że większość profesji funkcjonujących w bliskim kontakcie z ludźmi ma takie historie „spoza kamery”. Rzadko wybrzmiewają one w lifestyle’owych czasopismach, częściej w rozmowach z kolegami i koleżankami z branży albo z własnymi bliskimi, którzy bywają pierwszymi odbiorcami naszych zawodowych rozterek, wzlotów i upadków. Co niekoniecznie jest widoczne na pierwszy rzut oka w pracy celebrantki? Posłuchajcie…

I. Śmierć przychodzi niespodziewanie

Niby banał, a jednak nie do końca. Zwykle dzwonią do mnie osoby, które dzień lub parę dni wcześniej kogoś straciły. Często mają już nieodległy termin pochówku (bo nikt w domu pogrzebowym nie powiedział im, że nie muszą się spieszyć). Czasem odzywają się do mnie również ludzie, którzy spodziewają się własnej śmierci i chcą przygotować do niej siebie oraz swoich bliskich. Nawet jednak, jeśli medycyna daje komuś pół roku życia, to ciągle jest pół roku, w trakcie którego mam też inne zobowiązania zawodowe czy rodzinne albo spotykają mnie rozmaite sytuacje losowe. Nie wspomnę, ile razy odbierałam w trakcie urlopu albo w ferworze innych zaplanowanych zajęć telefon z prośbą o przygotowanie ceremonii pogrzebowej.

Bywa, że mogę powierzyć prowadzenie takich pożegnań innej celebrantce. Wtedy mam sprawdzoną grupę osób z Polskiego Stowarzyszenia Celebrantów Humanistycznych. Czasem jednak jest to kwestia zaufania między mną a bliskimi osoby zmarłej – jeśli zobowiązałam się do czegoś wcześniej, nie zostawię ich na lodzie dlatego, że życie toczy się swoim rytmem. Dla nich zegary właśnie się zatrzymały i potrzebują kogoś, kto pomoże im w tym bezczasie nawigować.

Dla mnie oznacza to między innymi: wiele godzin rozmów prowadzonych w najróżniejszych porach i miejscach; wyjazdowe wieczory spędzone na tworzeniu scenariusza ceremonii, pisaniu laudacji albo zamawianiu niezbędnych atrybutów na uroczystość; dziesiątki a czasem setki kilometrów przejechane po to, by spotkać się z rodziną i przyjaciółmi zmarłego w ramach przygotowań; poszukiwania babci lub dziadka, którzy gotowi są zmodyfikować swoje plany i zająć się moim synem, gdy na planowane zobowiązania mojego partnera nałoży się moja nieplanowana ceremonia pogrzebowa. Jeśli ktoś jest przywiązany do pracy w regularnym rytmie, od 8:00 do 16:00, to profesja celebrantki prawdopodobnie nie jest dla niego.

II. Multizadaniowość mile widziana

Mam za sobą lata doświadczeń w organizacjach pozarządowych, kiedy zazwyczaj musiałam robić znacznie więcej niż to, co przewidziane w regularnym zakresie obowiązków. To doświadczenie (a także wiele innych wyniesionych z ruchów społecznych) okazały się być niezwykle cenne w pracy celebrantki. Choć bowiem może się wydawać, że moje zadanie polega przede wszystkim na tym, że w zaciszu gabinetu piszę mowę pogrzebową, to przygotowanie i poprowadzenie świeckiej ceremonii pogrzebowej wiąże się z daleko większym zaangażowaniem i zakresem działań, do których trzeba się przymierzyć. Kluczowe są oczywiście spotkania z bliskimi osoby zmarłej, będące istotą tej pracy. Nie gadanie, nie pisanie. Słuchanie. Tak, żeby usłyszeć, a nie tak, żeby rozmowa pasowała nam do przyjętych wcześniej założeń.

Kiedy zaś posłucham, przetworzę i wezmę się za przygotowania, mogą one oznaczać na przykład: sklejanie, wypełnianie nasionami i ozdabianie dziesiątek malutkich kopert; robienie kadzideł; wycieczkę nad rzekę, by nabrać z niej wody do napełnienia kilkudziesięciu małych buteleczek i obwiązywanie każdej z nich karteczką z „instrukcją obsługi”; wyprawę o siódmej rano w listopadowy poranek po gałęzie do stroika; szydełkowanie włóczkowych kwiatów; kilkugodzinne przeszukiwanie youtube’a, by znaleźć utwory najlepiej pasujące do danego pożegnania; projektowanie graficzne wszelkiego rodzaju druków wykorzystywanych w trakcie ceremonii lub przed nią; sprawdzanie, które kwiaciarnie oferują dany rodzaj kwiatów i objeżdżanie ich w sobotni poranek; noszenie głośników, stolików, rzutników, toreb wypełnionych mokrym piaskiem albo kamieniami (kto prowadzi ceremonię, nie potrzebuje siłowni); pożyczanie od teścia zestawu kieliszków do szampana i przeszukiwanie półek w Biedronce w poszukiwaniu takiego o zerowej zawartości alkoholu; spontaniczne wycinanie w wieczór przed ceremonią zestawu czerwonych podkładek pod tealighty, by na uroczystości znalazł się dodatkowy akcent w ulubionym kolorze żegnanej osoby.

Mogłabym pisać jeszcze długo, bo każde pożegnanie jest inne. Wszystkie działania, które wymieniłam, nie są przygotowaniami do ceremonii w wersji „super-fancy-premium”. Tak wygląda zaangażowanie w ceremonię traktowaną jako całość, a nie jako mowa pogrzebowa z doklejonymi do niej losowymi dodatkami.

III. Trudne negocjacje – kiedy potrzeby rodziny napotykają na systemowy opór

W ceremonię zaangażowani są nie tylko bliscy osoby zmarłej i celebrantka, ale także zakład pogrzebowy, administracja cmentarza, a czasem instytucje państwowe jak szpital czy prokuratura. W bardzo wielu przypadkach przygotowania do pogrzebu upływają w atmosferze wzajemnej współpracy, życzliwości i szacunku. Trafiają się jednak i takie sytuacje, gdy celebrantka musi przedzierzgnąć się w makiawelicznego lwa i lisa, by pożegnanie nastąpiło zgodnie z potrzebami i światem wartości zmarłego oraz tych, którzy mu towarzyszą, a nie z wizją takiego lub innego zewnętrznego podmiotu.

Oznacza to na przykład konieczność studiowania ustaw i rozporządzeń dotyczących śmierci w placówce medycznej po tym, jak szpital odmówił na prośbę rodziny o poinformowanie, że stan bliskiej osoby gwałtownie się pogorszył. Innym razem wymaga wspierania bliskich zmarłego w ich postanowieniu, że chcą samodzielnie przygotować ciało do pogrzebu w obliczu trzech różnych wersji na temat takiej możliwości podanych przez zakład pogrzebowy. Jeszcze kiedy indziej trzeba sięgnąć po przepisy o niedyskryminacji pochówków świeckich, aby umożliwić przeprowadzenie ceremonii w kaplicy na jedynym w okolicy cmentarzu wyznaniowym. Negocjuje się z panem z administracji cmentarza możliwość rozpoczęcia konduktu spod bramy o takiej porze, która da szansę na przeprowadzenie samej ceremonii w innym miejscu. Sprawdza się, jakie są podstawy zarządcy nekropolii do twierdzenia, że jedyną muzyką możliwą do wykorzystania w kaplicy jest ta organowa lub religijna. Kulturalnie zwraca się uwagę panom z zakładu pogrzebowego, że dziesięć minut czekania na jedną z uczestniczek z wyruszeniem konduktu nie wymaga głośnego komentowania. Szuka się sposobów, by kaplica na potrzeby czuwania przy ciele była dostępna przez dwie godziny, a nie przez dwadzieścia minut. Wisi się na telefonie, by znaleźć miejsce na upatrzonym przez rodzinę cmentarzu po tym, gdy z innego źródła bliscy otrzymali informację, że się nie da.

Bo ten „niedasizm” najczęściej wynika z niechęci do rezygnowania z utartych ścieżek działania. Mamy w Polsce kwestie regulowane odpowiednimi ustawami i rozporządzeniami (jak choćby obowiązek pochowania ciała lub prochów na cmentarzu), ale jest też mnóstwo takich, które zależą wyłącznie od dobrej lub złej woli osób po drugiej stronie biurka. Moim zadaniem jest uruchamianie dobrej woli tam, gdzie to możliwe; operowanie zapisami prawa tam, gdzie jej brakuje oraz szukanie alternatywnych ścieżek działania tam, gdzie najprostsza droga nie jest dostępna.

IV. Z rodziną najlepiej na zdjęciach? – w ogniu emocji po stracie

Odejście bliskiej osoby nie zawsze wygląda w rodzinie jak anegdotyczny pokój między kibicami Wisły i Cracovii po śmierci papieża. Bywa, że emocje, które towarzyszyły krewnym przez ostatnie miesiące opieki nad umierającym, pod wpływem drobnej iskry wybuchają z dużą siłą. Zdarza się również, że jedna część rodziny ma zupełnie inną wizję pożegnania niż druga albo niż sam zmarły. Pogrzeb to także sytuacja, w której kumulują różnego rodzaju niedokończone sytuacje, niewybaczone przewiny i zadawnione nieporozumienia albo objawiają się poplątane rodzinne historie. Dość szybko stają się one również udziałem celebrantki, która nawet, gdy nie jest o nich wprost poinformowana, często wyczuwa towarzyszące rozmowie z bliskimi napięcia i nieciągłości.

Moją rolą jest więc takie poprowadzenie rozmowy, które pozwoli te napięcia dostrzec i wyrazić, a czasem także pochylić się nad nimi w trakcie laudacji lub w rytuale. Nie jestem od oceniania, brania którejś ze stron czy „godzenia” zwaśnionych, ale od przygotowania takiej ceremonii, która będzie zgodna z życzeniem zmarłego oraz w miarę możliwości uwzględniająca potrzeby i uczucia wszystkich zaangażowanych w nią bliskich. Czasem jest to łatwiejsze, innym razem trudne, a czasem niemożliwe w obrębie tej samej uroczystości (i wtedy potrzebujemy na przykład zorganizowania więcej niż jednego pożegnania).

Czas, kiedy pracuję jako celebrantka, nauczył mnie, jak złożone, skomplikowane i niejednoznaczne mogą być relacje międzyludzkie. Pokazał też, że prawdziwą sztuką nie jest zamiatanie nabrzmiałych emocji i sytuacji pod dywan, ale stworzenie bezpiecznej przestrzeni, w której mogą być wyrażone i uznane.

Czy więc praca celebrantki pogrzebowej jest trudna? Bywa. Czy potrzeba do niej jakichś nadludzkich mocy? Niekoniecznie – zwykle chodzi w niej o moce bardzo ludzkie, o których w toku przyspieszenia i profesjonalizacji współczesnych pożegnań zapomnieliśmy. Czy nie jest dla każdego? Zapewne. Wymaga bowiem znacznie więcej niż dobrego pióra czy odpowiedniej prezencji. Nie jest przewidywalna. Nie daje się zamknąć w etatowym rytmie pracy. Zwykle nie wystarczy, by tylko z niej samej się utrzymać. Konfrontuje nas z sytuacjami, w których czyjeś życie właśnie wywróciło się do góry nogami. Wymaga samoświadomości, by nie narzucać innym swojej wizji i punktu widzenia, ale podążać za nimi i ich wrażliwością.

A jednocześnie to praca, która przynosi ogrom pokory i wdzięczności: dla życia i śmierci, dla ludzi, których historie poznaję i tych, którzy mi je powierzają. Taka, w której mam szansę wyjść poza siebie, by stać się naczyniem dla potrzeb, emocji i opowieści innych osób, a kiedy do siebie wracam, niosę dalej cząstkę ich mądrości i doświadczenia. Taka, w której spotykam się z ludźmi w momencie ich największej kruchości i pomagam im z delikatnością przejść przez doświadczenie pożegnania tak, by z perspektywy czasu było tym, co wzmacnia i współtworzy opowieść o miłości i stracie.

-------------------------------------------------

Jeśli chcesz zaprosić mnie do przygotowania i poprowadzenia ceremonii pożegnania, napisz lub zadzwoń.